Research article | Open Access
International Journal of the Pursuit of Excellence in Interdisciplinary 2025, Vol. 5(2) 46-59
Türkiye’de Dezavantajlı Çocuklara Yönelik Yapılmış Çalışmaların Sistematik Bir Derlemesi
pp. 46 - 59
Publish Date: December 31, 2025 | Single/Total View: 3/2 | Single/Total Download: 5/2
Abstract
Bu araştırma, Türkiye’de dezavantajlı çocuklara yönelik yapılmış akademik çalışmaları sistematik bir şekilde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan sistematik derleme deseniyle yürütülmüş ve veri toplama sürecinde doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Mart 2006 - Temmuz 2024 tarihleri arasında Google Akademik ve Ulusal Tez Merkezi gibi açık erişimli veri tabanlarında yapılan taramalarda, “dezavantajlı çocuklar”, “risk altındaki çocuklar”, “sokakta yaşayan çocuklar”, “çalıştırılan çocuklar”, “suça yönelmiş çocuklar”, “mülteci çocuklar”, “ihmal ve istismara uğramış çocuklar”, “özel gereksinimli çocuklar” ve “korunmaya muhtaç çocuklar” gibi anahtar kelimeler kullanılmıştır. Araştırmalara dâhil edilme sürecinde ölçüt örnekleme yöntemi tercih edilmiştir. Türkiye’de gerçekleştirilmiş, açık erişimli ve dezavantajlı çocuklara yönelik bulgu, sonuç veya öneri içeren çalışmalar dâhil edilmiş; konu dışı, tam metnine ulaşılamayan veya içerik açısından yetersiz bulunan çalışmalar dışlanmıştır. Bu doğrultuda 53 yüksek lisans tezi, 19 doktora tezi ve 38 makale olmak üzere toplam 110 çalışma incelenmiştir.
Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çalışmalar; yayımlandıkları yıllar, yayın türleri, araştırma ve analiz türleri, araştırma desenleri, örneklem grupları, veri toplama araçları ve incelenen dezavantaj gruplarına göre analiz edilmiştir. Ayrıca, çalışmaların amaç, sonuç ve önerileri; toplumsal ve sosyal, eğitimsel, hukuksal, psikolojik ve kültürel faktörler olmak üzere beş ana tema altında kategorize edilmiştir. Bu temalar, dezavantajlı çocukların karşılaştıkları çok boyutlu sorunları ve bu sorunlara yönelik çözüm önerilerini kapsamlı şekilde ortaya koymaktadır. Temalar arasında en çok toplumsal ve sosyal faktörlerin, ikinci sırada ise eğitimsel faktörlerin öne çıktığı görülmüştür. Bulgular, dezavantajlı çocukların toplumsal risklerle karşılaşmasının başlıca nedenleri arasında yoksulluk, aile içi istismar, eğitim yetersizlikleri, sokakta çalışma ve sosyal hizmet yetersizliklerinin bulunduğunu göstermektedir.
Araştırmalarda en çok yüksek lisans tezlerine yer verildiği, en yoğun araştırma yapılan yılların ise 2021, 2022 ve 2023 olduğu belirlenmiştir. Araştırmaların 49’unda nitel, 49’unda nicel, 12’sinde ise karma yöntem tercih edilmiştir. Betimsel analiz en sık kullanılan analiz türü olurken, tarama modeli en yaygın araştırma deseni olarak öne çıkmıştır. Örneklem gruplarının çoğunluğunu 0-18 yaş arası dezavantajlı çocuklar oluşturmuş ve çalışmalarda en çok suça sürüklenmiş çocuklar ele alınmıştır.
Araştırma sonuçları, dezavantajlı çocukların karşılaştıkları sorunların çözümünde disiplinlerarası yaklaşımlara ihtiyaç olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda erken müdahale programlarının yaygınlaştırılması, hukuksal desteğin artırılması, eğitim sistemine entegrasyon süreçlerinin güçlendirilmesi ve aile içi destek mekanizmalarının geliştirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, sosyal hizmetlerin iyileştirilmesi ve dezavantajlı çocukların yaşadığı sorunların bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerektiğine dikkat çekilmektedir.
Keywords: Dezavantajlı Çocuklar, Risk altındaki Çocuklar, Sistematik Derleme, Disiplinlerarası Yaklaşımlar
APA 7th edition
Bayrak, Z. (2025). Türkiye’de Dezavantajlı Çocuklara Yönelik Yapılmış Çalışmaların Sistematik Bir Derlemesi. International Journal of the Pursuit of Excellence in Interdisciplinary, 5(2), 46-59.
Harvard
Bayrak, Z. (2025). Türkiye’de Dezavantajlı Çocuklara Yönelik Yapılmış Çalışmaların Sistematik Bir Derlemesi. International Journal of the Pursuit of Excellence in Interdisciplinary, 5(2), pp. 46-59.
Chicago 16th edition
Bayrak, Zekiye (2025). "Türkiye’de Dezavantajlı Çocuklara Yönelik Yapılmış Çalışmaların Sistematik Bir Derlemesi". International Journal of the Pursuit of Excellence in Interdisciplinary 5 (2):46-59.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2023). Çocuk destek merkezleri (ÇODEM). https://bmyk.gov.tr/TR-68987/cocuk-destek-merkezleri-codem.html. Erişim Tarihi: 17.04.2023.
Arslan, A. (2018). Türkiye’de dezavantajlı ve risk altındaki çocuklara yönelik kurumsal sosyal sorumluluk faaliyetleri: Bir kurumsal sosyal sorumluluk projesi incelemesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
Aslan, H. (2020). Türkiye’de kronik yoksulluğun belirleyicileri üzerine bir araştırma. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 25-45.
Baltacı, A. (2017). Nitel veri analizinde Miles-Huberman modeli. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(1), 1-15.
Barnett, WS (2011). Erken eğitim müdahalesinin etkinliği. Bilim, 333(6045), 975-978.
Baykara, Z. ve Baykara, İ. (2009). Sosyoekonomik eşitsizlikler ve çocuklara etkisi. Çocuk ve Toplum Dergisi, 5(2), 45-60.
Başar Çörtü, F. (2006). Cezaevinde Tutuklu Anneleriyle Yaşayan Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Gelişim Özellikleriyle S.H.Ç.E.K. Yetiştirme Yurtlarında Yaşayan Aynı Dönem Çocukların Gelişim Özelliklerinin Karşılaştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
Berg, BL (2007). Sosyal Bilimler İçin Nitel Araştırma Yöntemleri (6. Baskı). Pearson.
Bilir, S., Arı, M., Dönmez, A. ve Güneysu, F. (1991). Çocukluk dönemi ve çevresel etkileşim. Türk Psikoloji Dergisi, 6(1), 39-46.
Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. https://www.unicef.org/turkiye/çhs. Erişim tarihi: 10 Haziran 2024.
Black, MM, Walker, SP, Fernald, LCH, Andersen, CT, DiGirolamo, AM, Lu, C. ve Grantham-McGregor, S. (2017). Erken çocukluk gelişimi, ergenliğe geçiş: Yaşam boyu bilim. Lancet, 389(10064), 77-79.
Campbell, FA (2014). Erken Çocukluk Eğitimi ve Zeka Gelişimi. Başarı Testleri Efsanesi: GED ve Amerikan Yaşamında Karakterin Rolü, Chicago Üniversitesi Yayınları.
Capuzzi, D. Ve Gross, DR (2018). Risk Altındaki Gençler: Danışmanlar, Öğretmenler ve Ebeveynler İçin Bir Önleme Kaynağı (7. basım). Amerikan Danışmanlık Derneği.
Cansoy, R. ve Polatcan, M. (2018). Türkiye’de okullarda örgütsel adalet araştırmaları: Ampirik araştırmalara bir bakış. Turkish Studies, 13(4), 163-184.
Çetingöz, D. ve Yıldırım Doğru, S. S. (2016). Gelişimi risk altında olan okul öncesi dönem çocuklarının sosyal beceri düzeylerinin değerlendirilmesi. Mediterranean Journal of Humanities, 6(2), 151-172.
Corbin, J.& Strauss, A. (2008). Basics of Gualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory Thousand Oaks (3rd ed.). CA, Sage.
Çocuk Koruma Kanunu (2005). Resmî Gazete: 15 Temmuz 2005.Kanun No. 5395.
Duncan, G. J. & Magnuson, K. (2011). The nature and impact of early achievement skills, attention skills and behavior problems. Future of Children, 21(2), 67-92.
Duran Yılmaz, A. (2023). Mülteci çocuklara ilişkin Türkiye’de yapılan tezlerin incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 12(4), 1792-1806.
Dryden-Peterson, S. (2016). Refugee education: The crossroads of globalization. Educational Researcher, 45(9), 473-482.
Durmuşoğlu Saltalı, N. (2020). Dezavantajlı Çocuklar ve Gelişimsel Riskler, H. G. Ogelman (Ed.), Dezavantajlı çocuklar İçinde (ss. 123-128). Eğiten Kitap.
Fidan, A., Işıklı, Ö. F., Yıldız, H. H., Arslan, T. Ve İştar Işıklı, E. (2020). Dezavantajlı Gruplar Üzerine Araştırmalar. Akademisyen Kitabevi.
Florian, L. & Black-Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy. Cambridge Journal of Education, 41(2), 175–189.
Goldstein, A. P. (1977). Juvenile delinquency: An integrated approach. Journal of Abnormal Psychology, 85(3), 327-339.
Guba, E. G. ve Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. Handbook of Qualitative Research, 2(105), 163-194.
Gülay O. H. (Ed.). (2020). Dezavantajlı Çocuklar. Eğiten Kitap.
Heckman, J. J. & Kautz, T. (2013). Fostering and measuring skills: Interventions that improve character and cognition. National Bureau of Economic Research, 1(1), 1–122.
Karabağ Köse, E. (2019). Öğretmen sınıf liderliği ölçeği’nin (ÖSLÖ) geliştirilmesi ve psikometrik özellikleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 25(1), 139-168.
Kars, M. (1996). Çocuk gelişimi ve çevresel faktörler. Çocuk ve Aile Araştırmaları Dergisi, 4(2), 22-30.
Kaytaz, M. (2005). Okul öncesi eğitimin faydaları ve Türkiye için öneriler. Eğitim ve Bilim Dergisi, 30(137), 3-10.
Kardeş, S. (2021). Türkiye’de eğitim alanında mültecilerle ilgili yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 50(1), 837–855.
Kurnaz, A. (2007). Çocuk işçiliği: Türkiye’deki durum ve sorunlar. Çocuk Hakları ve Sosyal Hizmetler Dergisi, 4(2), 123-139.
Labuschagne, A. (2003). Qualitative research: Airy fairy or fundamental? The Qualitative Report, 8(1), 100-103.
Manav, İ. (2024). Yoksulluk ve gelir dağılımı eşitsizliğini önlemeye yönelik politikaların sosyal adalet açısından işlevselliği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 644-666.
Maxwell, J. A. (2008). Designing a Qualitative Study. The SAGE Handbook of Applied Social Research Methods. Sage Publications.
Naudeau, S. ve McGinnis, R. (2008). Erken çocukluk gelişimi: Güçlü bir dengeleyici. The Lancet, 371(9609), 1-2.
Patton, MQ (2002). Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri (3. Baskı). Sage Yayınları.
Petticrew, M. ve Roberts, H. (2008). Sosyal Bilimlerde Sistematik İncelemeler: Pratik Bir Kılavuz. Blackwell Publiching.
Pope, C., Ziebland, S. ve Mays, N. (2006). Nitel Verilerin Analizi. Sağlık Hizmetlerinde Nitel Araştırma. BMJ Yayın Grubu.
Schulman, K. ve Barnett, WS (2005). Erken çocukluk eğitiminin çocukların gelişimi üzerindeki etkileri. Çocukların Geleceği, 15(1), 35-64.
Sucuoğlu, B. ve Özokçu, O. (2005). Bütünleştirme eğitimi: Tanımı, gelişimi ve ilkeleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 6(1), 1-13.
Şahin, H. (2020). Göç olgusu, mülteci çocukların eğitimi ve Suriyeli mülteci çocukların Türk eğitim sistemine entegrasyonu süreci. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(1), 377-394.
Şenocak, M. (2016). Korunmaya muhtaç çocuklar ve korunmaya muhtaç çocuklara yönelik tedbirler. Çocuk Hakları ve Çocuk Koruma Hukuku Dergisi, 1(1), 1-20.
Taşdelen, H., Turhan, M., Erikci, M. Ve Özkan, S. (2014). Okullardaki Dezavantajlı ve Risk Altındaki Çocuklar Proje Grubu, Konya.
TEDMEM. (2017). Güçlü Bir Başlangıç 2017: Erken Çocukluk Eğitimi ve Bakımı.
Thomas, J. ve Harden, A. (2008). Sistematik incelemelerde nitel araştırmaların tematik sentezine yönelik yöntemler. BMC Tıbbi Araştırma Metodolojisi, 8(1), 40-45.
Türkiye Cumhuriyeti. (2005, 21 Mart). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun. Resmî Gazete, 25731, s. 1–5.
UNICEF. (2005). Sokakta yaşayan ve/veya çalışan çocuklar. http://www.Unicef.Org.Tr/Files/Bilgimerkezi/
Doc/Shcek-Kitap-Baskiya-Hazir-Rec4agus11.Pdf. Erişim Tarihi: 12.10.2021.
UNICEF. (2010). Ruh Sağlığı ve Sokak Çocukları: Küresel Bir Araştırma.
UNICEF. (2017). Sokak Çocuklarının Eğitimindeki Engeller: Küresel Bir Rapor.
Dünya Sağlık Örgütü (2016). Çocuk İstismarı. http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs150/en/. Erişim Tarihi: 21.09.2024.
Yalçın, M. ve Arslan, M. (2015). Dezavantajlı çocukların eğitiminde öğretmenlerin rolü ve karşılaştıkları zorluklar. Eğitim ve Bilim Dergisi, 40(179), 1-16.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
Yılmaz, R. (2020). Çocuk istismarı ve önleme yöntemleri: Türkiye ve Avrupa örnekleri. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 9(2), 66-80.
Yerli, G. (2018). Türkiye'de göç ve mülteci konusunda yapılmış lisansüstü akademik faaliyetler üzerine bir inceleme. The Journal, 11(57).
Zencirkıran, M. Ve Keser, A. (2018). Örgütsel Davranış. Dora Yayıncılık.
